ADHD bez nadpobudliwości – czy to możliwe?

Czy można mieć ADHD i nie być nadpobudliwym?

Tak. ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) nie u każdej osoby oznacza występowanie nasilonej nadruchliwości. W klasyfikacji diagnostycznej wyróżnia się m.in. ADHD z przewagą zaburzeń uwagi (predominantly inattentive presentation). W tym obrazie dominują problemy związane z koncentracją i funkcjami wykonawczymi, natomiast objawy nadruchliwości i impulsywności mogą być nieliczne lub nie osiągać poziomu wymaganego do rozpoznania prezentacji mieszanej.

Osoba z takim profilem ADHD może sprawiać wrażenie spokojnej, cichej, a nawet wycofanej. Dziecko może siedzieć grzecznie w ławce i nie przeszkadzać nauczycielowi, a jednocześnie mieć ogromne trudności z utrzymaniem uwagi na lekcji. Może „odpływać” myślami, nie pamiętać poleceń, zapominać, co miało zrobić, gubić przybory i potrzebować wielokrotnego przypominania o codziennych obowiązkach. U dorosłych podobne trudności mogą dotyczyć organizacji pracy, terminowości, planowania, zapamiętywania spotkań czy wykonywania wieloetapowych zadań.

Jakie objawy może dawać ADHD bez nadpobudliwości?

Do charakterystycznych trudności należą problemy z dłuższym skupieniem uwagi, łatwe rozpraszanie się przez bodźce zewnętrzne lub własne myśli, zapominanie o obowiązkach, częste gubienie potrzebnych przedmiotów oraz problemy z organizacją. Osoba może rozpoczynać wiele czynności, ale mieć trudność z doprowadzaniem ich do końca. Często odkłada również zadania wymagające długotrwałego wysiłku umysłowego. W rozmowie może wydawać się nieobecna lub sprawiać wrażenie, że nie słucha, mimo że nie robi tego celowo.

W przypadku dzieci problem może stać się szczególnie widoczny wraz ze wzrostem wymagań szkolnych. W pierwszych klasach zdolne dziecko może stosunkowo dobrze kompensować swoje trudności, zwłaszcza jeśli rodzice pomagają mu w organizacji nauki. Z czasem materiału jest jednak coraz więcej, pojawia się konieczność samodzielnego planowania i zapamiętywania wielu informacji. Wtedy mogą pojawić się zaległości, bardzo długie odrabianie lekcji, częste zapominanie o sprawdzianach czy przyborach albo duża rozbieżność pomiędzy możliwościami dziecka a osiąganymi wynikami. Objawy ADHD mogą również stawać się bardziej widoczne wtedy, gdy rosną wymagania codziennego życia.

Dlaczego takie ADHD łatwo przeoczyć?

Najłatwiej zauważyć zachowania, które zakłócają funkcjonowanie grupy – bieganie po klasie, przerywanie nauczycielowi, impulsywność czy trudności z przestrzeganiem zasad. Problemy z uwagą mogą być znacznie mniej widoczne. Spokojne dziecko, które patrzy przez okno i „buja w obłokach”, zazwyczaj nie dezorganizuje lekcji. Jego trudności mogą więc przez długi czas być interpretowane jako roztargnienie, brak motywacji, lenistwo lub niewykorzystywanie swoich możliwości. Wytyczne American Academy of Pediatrics zwracają uwagę, że zachowania nadpobudliwe są bardziej widoczne, co może wpływać na różnice w rozpoznawaniu ADHD.

Problem może dotyczyć również osób dorosłych. Niektórzy przez lata funkcjonują dzięki wypracowanym strategiom – zapisują wszystko w kalendarzu, pracują pod presją terminów albo wkładają nieproporcjonalnie dużo wysiłku w utrzymanie porządku i organizacji. Dopiero zwiększenie liczby obowiązków zawodowych lub rodzinnych może spowodować, że dotychczasowe sposoby kompensowania trudności przestają wystarczać. ADHD rozpoczyna się w dzieciństwie, ale może utrzymywać się w wieku dorosłym, a sposób manifestowania się objawów może zmieniać się wraz z wiekiem.

Nie każda trudność z koncentracją oznacza ADHD

Problemy z uwagą są objawem niespecyficznym i mogą występować również z wielu innych powodów. Mogą towarzyszyć m.in. zaburzeniom lękowym i depresyjnym, trudnościom w uczeniu się, zaburzeniom snu czy innym problemom rozwojowym i zdrowotnym. Dlatego pojedynczy objaw – np. częste rozpraszanie się – nie wystarcza do rozpoznania ADHD. W diagnostyce konieczne jest zebranie dokładnego wywiadu i ocena funkcjonowania osoby w różnych obszarach życia oraz wykluczenie innych możliwych przyczyn obserwowanych trudności.

Jak wygląda diagnoza ADHD?

Diagnoza ADHD nie powinna opierać się na jednym teście czy pojedynczej obserwacji. Ocenia się charakter i nasilenie objawów, czas ich występowania oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie. Istotne jest m.in. to, czy część objawów występowała już przed 12. rokiem życia, czy pojawiają się w więcej niż jednym środowisku oraz czy rzeczywiście powodują trudności w funkcjonowaniu społecznym, szkolnym lub zawodowym. W przypadku dzieci szczególnie ważne są informacje pochodzące zarówno od rodziców, jak i ze szkoły. Kwestionariusze diagnostyczne mogą stanowić cenne uzupełnienie procesu, ale nie powinny być jedyną podstawą rozpoznania.

Kiedy warto zgłosić się na konsultację?

Konsultację warto rozważyć, jeśli trudności z koncentracją, pamięcią, planowaniem i organizacją utrzymują się przez dłuższy czas i wyraźnie wpływają na naukę, pracę, relacje lub codzienne obowiązki. W przypadku dziecka sygnałem może być także sytuacja, w której mimo prawidłowego rozwoju intelektualnego i dużego wysiłku osiąga ono wyniki wyraźnie poniżej swoich możliwości, potrzebuje stałego nadzoru podczas nauki albo regularnie zapomina polecenia i obowiązki. Brak nadpobudliwości nie wyklucza ADHD. Właściwie przeprowadzona diagnostyka pozwala ustalić, z czego wynikają obserwowane trudności i dobrać odpowiednie formy pomocy.

Źródła

1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Symptoms of ADHD – Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD).
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), ADHD in Children.
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Clinical Care of ADHD in Children.
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), ADHD in Adults.
5. Wolraich M.L. i wsp., Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents, American Academy of Pediatrics, „Pediatrics”, 2019.
6. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).