Autyzm u dziecka – jakie zachowania powinny zwrócić uwagę rodzica?

Czym jest spektrum autyzmu?

Autyzm, określany obecnie jako zaburzenie ze spektrum autyzmu (ASD – Autism Spectrum Disorder), jest zaburzeniem neurorozwojowym. Charakterystyczne trudności dotyczą przede wszystkim dwóch obszarów: komunikacji i wzajemnych interakcji społecznych oraz ograniczonych, powtarzalnych wzorców zachowania, zainteresowań lub aktywności. Spektrum jest bardzo zróżnicowane – dzieci mogą różnić się poziomem rozwoju mowy, funkcjonowaniem intelektualnym, samodzielnością i nasileniem poszczególnych cech. Dlatego nie istnieje jeden uniwersalny „obraz dziecka z autyzmem”.

Trudności w kontakcie i relacjach z innymi

Jednym z pierwszych obszarów, który może zwrócić uwagę rodziców, jest sposób nawiązywania przez dziecko kontaktu z innymi osobami. Niektóre dzieci rzadziej inicjują wspólną zabawę, mają trudność z podtrzymywaniem interakcji lub wydają się bardziej zainteresowane przedmiotami niż ludźmi. Mogą nie zawsze reagować na swoje imię, rzadziej wskazywać palcem, aby podzielić się zainteresowaniem, albo nie przynosić rodzicowi przedmiotów po to, żeby mu je pokazać. U starszych dzieci trudności mogą przejawiać się problemami z nawiązywaniem i utrzymywaniem przyjaźni, rozumieniem zasad społecznych czy dostosowaniem zachowania do sytuacji. Warto pamiętać, że dobry kontakt wzrokowy, uśmiechanie się czy okazywanie uczuć rodzicom nie wykluczają spektrum autyzmu.

Rozwój mowy i sposób komunikowania się

Sygnałem wymagającym konsultacji może być opóźniony rozwój mowy, ale autyzm może występować również u dzieci, które zaczęły mówić w typowym czasie i mają bogate słownictwo. Uwagę może zwracać nietypowy sposób posługiwania się językiem – powtarzanie zasłyszanych zwrotów, wypowiedzi brzmiące bardzo formalnie, trudność w prowadzeniu rozmowy „tam i z powrotem”, ciągłe kierowanie rozmowy na ulubiony temat czy dosłowne rozumienie żartów, ironii i przenośni. Ważna jest również komunikacja niewerbalna: gesty, mimika, wskazywanie, dzielenie uwagi z drugą osobą oraz dopasowywanie sposobu komunikacji do sytuacji społecznej.

Powtarzalne zachowania, potrzeba rutyny i intensywne zainteresowania

U części dzieci można zauważyć silną potrzebę przewidywalności. Nawet niewielka zmiana planu dnia, inna droga do przedszkola, zmiana kolejności wykonywanych czynności czy niespodziewane wydarzenie mogą powodować duże napięcie lub protest. Dziecko może wykonywać pewne czynności zawsze w określony sposób, układać przedmioty według konkretnego schematu albo wielokrotnie powtarzać te same aktywności. Mogą pojawiać się także bardzo intensywne zainteresowania określonymi tematami. Samo posiadanie pasji oczywiście nie świadczy o autyzmie – istotne jest między innymi to, jak intensywne i sztywne jest zainteresowanie oraz czy wpływa na codzienne funkcjonowanie dziecka.

Nietypowe reakcje na dźwięki, dotyk i inne bodźce

W spektrum autyzmu mogą występować również różnice w przetwarzaniu bodźców sensorycznych. Dziecko może bardzo silnie reagować na dźwięki, których inni niemal nie zauważają, zasłaniać uszy w głośnych miejscach, nie tolerować określonych ubrań, metek, konsystencji jedzenia, zapachów czy dotyku. U innych dzieci obserwuje się natomiast poszukiwanie intensywnych doznań – ruchu, ucisku, kręcenia się lub wielokrotnego dotykania różnych powierzchni. Takie zachowania nie są same w sobie podstawą rozpoznania autyzmu, ale w połączeniu z trudnościami w komunikacji i relacjach mogą stanowić ważną informację diagnostyczną.

Autyzm może wyglądać inaczej u dziewczynek

Objawy spektrum nie zawsze odpowiadają stereotypowemu obrazowi autyzmu. Szczególnie u dziewczynek trudności mogą pozostawać przez dłuższy czas niezauważone. Dziecko może obserwować i naśladować zachowania rówieśników, mieć koleżanki, utrzymywać kontakt wzrokowy i dobrze radzić sobie w nauce, a mimo to doświadczać dużych trudności w rozumieniu relacji społecznych. Czasami dopiero większe wymagania społeczne w szkole ujawniają problemy, które wcześniej były skutecznie kompensowane lub maskowane. NICE zwraca uwagę, że autyzm może być niedostatecznie rozpoznawany u dziewczynek oraz u dzieci dobrze posługujących się językiem.

Jakie zachowania szczególnie warto skonsultować?

Warto porozmawiać ze specjalistą, jeśli dziecko między innymi często nie reaguje na imię, ma wyraźne trudności z komunikowaniem potrzeb i dzieleniem się zainteresowaniem, nie wskazuje lub rzadko używa gestów, ma trudności z zabawą z rówieśnikami, bardzo źle toleruje zmiany, prezentuje powtarzalne zachowania albo nietypowo silnie reaguje na bodźce. Szczególnie ważnym sygnałem jest utrata wcześniej nabytych umiejętności, na przykład słów, sposobów komunikowania się lub kompetencji społecznych. NICE zaleca skierowanie dziecka poniżej 3. roku życia do odpowiedniej oceny specjalistycznej w przypadku regresu językowego lub społecznego.

Czy pojedynczy objaw oznacza autyzm?

Nie. Nieśmiałość, opóźniony rozwój mowy, niechęć do głośnych miejsc, trudności z rówieśnikami czy przywiązanie do rutyny mogą mieć wiele przyczyn. W diagnostyce znaczenie ma całościowy obraz rozwoju dziecka, nasilenie i trwałość zachowań oraz ich wpływ na funkcjonowanie w domu, przedszkolu lub szkole. Kwestionariusze przesiewowe mogą pomóc wychwycić podwyższone prawdopodobieństwo ASD, ale nie służą do samodzielnego potwierdzania ani wykluczania diagnozy.

Co zrobić, jeśli zachowanie dziecka budzi niepokój?

Jeżeli rodzic obserwuje niepokojące zachowania, warto skonsultować rozwój dziecka z psychologiem dziecięcym, pediatrą lub innym specjalistą zajmującym się zaburzeniami neurorozwojowymi. W zależności od wieku i rodzaju trudności dalsza diagnostyka może obejmować szczegółowy wywiad rozwojowy, obserwację dziecka, ocenę psychologiczną oraz ocenę rozwoju mowy, komunikacji i codziennego funkcjonowania. American Academy of Pediatrics podkreśla, że wynik badania przesiewowego nie jest diagnozą – dziecko, u którego stwierdzono zwiększone prawdopodobieństwo ASD, powinno zostać skierowane do pogłębionej oceny.

W przypadku wątpliwości nie warto czekać, aż dziecko „z tego wyrośnie”. Konsultacja nie oznacza automatycznie rozpoznania autyzmu. Jej celem jest ustalenie, czy rozwój przebiega prawidłowo, z czego mogą wynikać obserwowane trudności i jakiego rodzaju wsparcie może być dla dziecka najbardziej pomocne. Im wcześniej potrzeby rozwojowe zostaną właściwie rozpoznane, tym wcześniej można zaplanować adekwatną pomoc.

Źródła

American Academy of Pediatrics (AAP), Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder, „Pediatrics”, 2020; raport potwierdzony ponownie w 2025 r.
American Academy of Pediatrics (AAP), Executive Summary: Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder, „Pediatrics”, 2020.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Autism spectrum disorder in under 19s: recognition, referral and diagnosis – Recommendations, Clinical Guideline CG128.
NICE, Features suggesting possible autism – appendix to Clinical Guideline CG128.
American Academy of Pediatrics, Surveillance/Monitoring and Screening – Autism Spectrum Disorder Screening.